Du psak du Mehaber à l’arbitrage du Chakh, du Taz
et du Baer Hetev, jusqu’au lot d’objets dont l’un fut adoré
Sujet :
שולחן ערוך יורה דעה סימן ק״מ (סעיף אחד)
עם נושאי הכלים: ש״ך, ט״ז, באר היטב, בית יוסף, טור, רמב״ם
⚠ Avertissement de niveau :
Ce niveau n’est pas “Daat HaRav” : le Choulhan Aroukh HaRav
(Admour HaZaken) ne couvre pas le Yoreh De'ah, donc pas le Siman 140.
C’est un niveau de psika pratique : ce que l’on fait, et à qui demander.
Rédaction et iyun :
הרב יוסף חיים סממה · DAAT
Comment lire ce niveau. Chaque affirmation est ancrée soit dans le texte du Choulhan Aroukh et de ses nossei kelim, soit dans un posek nommé et vérifiable (Tour, Beit Yossef, Rambam, guemara de Zeva’him). Sur le Yoreh De'ah il n’y a ni Mishna Beroura (qui ne commente que l’Orach Chaim), ni Choulhan Aroukh HaRav (l’Admour HaZaken n’a pas écrit le YD). Le Pit’hei Techouva ne commente pas ce siman, et il n’y a pas de Nekoudot HaKessef sur lui — il n’y a donc rien à en rapporter. Le Aroukh HaChoulhan n’est pas cité : son texte sur ce siman ne nous est pas accessible, et l’on ne cite pas ce que l’on ne peut pas vérifier. Restent, et ils suffisent : le Chakh (2 ס״ק), le Taz (1 ס״ק) et le Baer Hetev (1 ס״ק), avec le Beit Yossef et le Rambam qu’ils invoquent. Là où la question déborde le siman, ce niveau le dit et s’arrête : la halakha lema'asse passe par ton Rav.
אלילים ומשמשיה ותקרובתה אוסרים בכל שהוא שאם נתערב אחר מהם אפי׳ באלף כולן אסורו׳ ואם א׳ מהתערובו׳ הראשון נתערב בשנים אחרים ונפל מהג׳ אחד לב׳ אחרים הרי אלו האחרים מותרים וכן אם אחד מהתערובות הראשון נפל לים או נשרף בענין שנאבד מהעולם כל הנשארים מותרים ליהנות בהם שנים שנים ביחד אבל לא האחד לבדו ובלבד שלא יהנה אדם אחד מכולם ויש מי שאוסר אלא אם כן נפלו שתים לים הגדול או נשרפים
Le cas fondateur. Un objet idolâtre — l’idole elle-même, un de ses accessoires, une de ses offrandes — s’est mêlé à des objets permis. Le Mehaber n’ouvre pas par une mesure d’annulation : il ouvre par son absence. אוסרים בכל שהוא — mêlé à mille, tout est interdit.
Puis deux voies, et une réserve. Un objet passé de mélange en mélange libère le troisième ; un objet disparu du monde libère le reste — deux par deux, et pas tout à un seul. Et un second avis, celui du Rambam, exige que deux objets aient disparu.
— Choulhan Aroukh, Yoreh De'ah 140:1 · Sefaria YD 140:1
« אֵלּוּ אֲסוּרִין, וְאוֹסְרִין בְּכׇל שֶׁהוּ: יֵין נֶסֶךְ, וַעֲבוֹדָה זָרָה, וְעוֹרוֹת לְבוּבִין » (עבודה זרה ע״ד ע״א)
« אָמַר רַב נַחְמָן אָמַר רַבָּה בַּר אֲבוּהּ אָמַר רַב: טַבַּעַת שֶׁל עֲבוֹדָה זָרָה שֶׁנִּתְעָרְבָה בְּמֵאָה טַבָּעוֹת, וְנָפְלָה אַחַת מֵהֶם לַיָּם הַגָּדוֹל – הוּתְּרוּ כּוּלָּן; דְּאָמְרִינַן: הָךְ דִּנְפַל הַיְינוּ דְּאִיסּוּרָא » (זבחים ע״ד ע״א)
« דהא דתלינן להקל בספק ספיקא דוקא כשתערובות הראשון מותר מן התורה כגון שנתבטל ברוב » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
Le Siman 140 compte un seul seif — c’est le compte annoncé par l’en-tête (ובו סעיף אחד) et c’est le compte réel du texte. Il se lit en quatre clauses du Mehaber, la dernière rapportant un second avis. Il n’y a pas de glose du Rama.
| Clause | Qui | Psak (ancré dans le texte) |
|---|---|---|
| 1 | Mehaber | L’idole, ses accessoires et ses offrandes interdisent en quelque quantité : mêlés à mille, tout est interdit. |
| 2 | Mehaber | Un objet du premier mélange dans deux autres, puis un des trois dans deux autres : le troisième mélange est permis. |
| 3 | Mehaber | Un objet du premier mélange tombé à la mer ou brûlé : le reste est permis, deux par deux, jamais un seul, et pas tout à un seul homme. |
| 4 | Mehaber (second avis) | Il y a qui interdit à moins que deux ne soient tombés à la mer ou n’aient brûlé. |
Le Mehaber écrit אלילים ומשמשיה ותקרובתה. Le Chakh, sur le mot ומשמשיה, ajoute un seul mot :
« ונויה » (ש״ך יו״ד ק״מ ס״ק א)
« ומשמשיה נלמד מדין כוס וטבעת דבסמוך דהנך משמשין נינהו ואמרינן בהו דלא בטלי אפי׳ בכמה » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
Mehaber — le troisième mélange seulement, comme pour les objets importants du siman 110. Tour, Rambam, Chakh, Baer Hetev — le deuxième suffit.
« לפיכך אם אחד מתערובות הראשון נתערב בב׳ אחרים מותרין » (טור יו״ד ק״מ)
« פֵּרַשׁ כּוֹס אֶחָד מִן הַתַּעֲרֹבֶת וְנָפַל לְכוֹסוֹת שְׁנַיִם הֲרֵי אֵלּוּ מֻתָּרִין » (רמב״ם הלכות עבודה זרה וחוקות הגויים פרק ז׳ הלכה י׳)
« מותרים כ״כ הטור וכ״כ הרמב״ם פ״ז מהל׳ עבודת כוכבים והמחבר שלא התיר אלא התערובות הג׳ אזיל לטעמיה » (ש״ך יו״ד ק״מ ס״ק ב)
« ולעיל סימן ק״י ס״ח בדברים החשובים פסק המחבר דלא שרי אלא התערובות הג׳ ולזה אסר גם כאן התערובות השני » (ש״ך יו״ד ק״מ ס״ק ב)
« אבל כבר כתבתי לעיל סימן ק״י ס״ק נ״א דדברי הרמב״ם הם ברורים ואינם סותרים זה את זה כלל ובכאן שרי התערובות השני לכ״ע » (ש״ך יו״ד ק״מ ס״ק ב)
« כ׳ הש״ך דהמחבר לטעמיה אזיל דס״ל בסי׳ ק״י דלא שרי אלא תערובות הג׳ אבל כבר כתבתי שם דבכאן שרי התערובות השני לכ״ע » (באר היטב יו״ד ק״מ ס״ק א)
« וְהָא אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר: לֹא הִתִּיר רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אֶלָּא שְׁנַיִם שְׁנַיִם, אֲבָל אֶחָד אֶחָד – לָא! אֲמַר לֵיהּ: אֲנָא תַּרְתֵּי קָאָמֵינָא » (זבחים ע״ד ע״א)
« טַבַּעַת שֶׁל עֲבוֹדַת כּוֹכָבִים שֶׁנִּתְעָרְבָה בְּכַמָּה טַבָּעוֹת וְנָפְלוּ שְׁתַּיִם מֵהֶן לַיָּם הַגָּדוֹל הֻתְּרוּ כֻּלָּן שֶׁאֲנִי אוֹמֵר אוֹתָהּ הַטַּבַּעַת הָיְתָה בִּכְלַל הַשְּׁתַּיִם » (רמב״ם הלכות עבודה זרה וחוקות הגויים פרק ז׳ הלכה י׳)
« משמע שהוא סובר דע״כ לא שרי רב נחמן אלא בנפלו שתים וכדאיתא בגמרא דאמר ר״נ אנא תרתי קאמינא » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
« ולפ״ז הא דקאמר ונפלה אחת מהן לאו דוקא אחת דהא לא שרי אלא בנפלו שתים א״נ מאי אחת זוג אחת » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
« זה נתבאר סי׳ ק״י ס״ח גם מה שכתוב כאן שאסור להנות לאחד מכולם נתבאר שם » (ט״ז יו״ד ק״מ ס״ק א)
« ודוקא כשאוכל הנשארות שתים שתים ביחד דממה נפשך איכא חדא דהיתרא אבל לאוכלם אחת אחת אסור » (שו״ע יו״ד ק״י:ז)
« ואפילו לאכלם שתים שתים אסור לאדם אחד לאכול את כולם ואפי׳ ב׳ בני אדם אין לאכלם כולם בבת אחת » (שו״ע יו״ד ק״י:ז)
(1) On profite des objets restants deux par deux, ensemble — jamais d’un objet isolé. (2) Un même homme ne profite pas de tous. (3) Selon la glose du Rama au siman 110, même deux hommes ne les prennent pas tous en une fois.
« דהיינו דוקא כשמיעוט התערובות הראשון נתערב עם אחרים אבל אם רוב התערובות הראשון נתערב עם אחרים אין זה ספק ספיקא ולפיכך כולם אסורים » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
« שאם מחצית התערובות הראשון נתערב עם אחרים דינו כאילו נתערב מיעוטו דהוי ספק ספיקא ושרי » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
« דהא דתלינן להקל בספק ספיקא דוקא כשתערובות הראשון מותר מן התורה כגון שנתבטל ברוב » (בית יוסף יו״ד ק״מ)
« ודוקא שהאיסור שנתערב הוא ודאי איסור אבל ספק איסור שנתערב ונפל מאותה תערובות למקום אחר התערובות השנית שרי » (שו״ע יו״ד ק״י:ח)
Un lot acheté en bloc contient une figure qui fut adorée, et l’on ne sait plus laquelle après déballage. Tout le lot est interdit au profit, quelle que soit sa taille : אוסרים בכל שהוא. La question préalable — cette figure est-elle une idole au sens de la halakha ? — relève du siman 141.
Un objet de ce lot est passé dans un second lot, puis un du second dans un troisième. Le troisième est permis selon le Mehaber ; le second l’est déjà selon le Chakh et le Baer Hetev (ש״ך ס״ק ב · באר היטב ס״ק א). À condition que ce soit une minorité qui ait bougé.
Un objet du lot a brûlé dans un incendie. Le reste est permis, deux par deux, réparti entre plusieurs personnes ; le Rambam exigerait deux objets disparus, et le seif le rapporte comme second avis. À poser à un Rav.
Un objet du lot a été perdu, ou vendu à un inconnu. Ce n’est pas נאבד מהעולם : il existe encore. La seconde voie ne s’ouvre pas, et le lot reste interdit.
Ce qui s’est mêlé n’est pas l’idole mais une parure qui l’ornait. Selon le Chakh (ס״ק א), les ornements suivent le régime des accessoires : même règle, même absence d’annulation.
| Situation | Verdict pratique | Source |
|---|---|---|
| Idole, accessoire, offrande — ou ornement — mêlé à des objets permis | Tout est interdit, même dans mille | שו״ע ק״מ:א · ש״ך ס״ק א |
| Un objet passé dans un second mélange | Interdit selon le Mehaber ; permis selon le Chakh et le Baer Hetev | ש״ך ס״ק ב · באר היטב ס״ק א |
| Puis un du second dans un troisième | Permis selon tous | שו״ע ק״מ:א |
| Majorité du premier mélange passée ailleurs | Pas de doute redoublé : tout reste interdit | בית יוסף ק״מ |
| Un objet tombé à la mer ou brûlé | Le reste permis, deux par deux, pas tout à un seul | שו״ע ק״מ:א · שו״ע ק״י:ז |
| Un objet simplement perdu ou vendu | Rien n’est permis | שו״ע ק״מ:א |
| Un seul objet disparu | Psak écrit : permis ; second avis (Rambam) : deux objets | שו״ע ק״מ:א · בית יוסף ק״מ |
| Objet seulement douteux mêlé, puis passé ailleurs | Second mélange permis | רמ״א ק״י:ח |
DAAT דעת — © 5786 / 2026 · Retour à l’accueil · Siman ק״מ · ♥ Soutenir