Quinze seifim. Tout ce qui vient de l’idole est interdit — mais que veut dire « venir » ? Deux mesures répondent : ce qui a encore de la matière, et ce qui est la seule cause du résultat
Révision structurée, tableaux de psak, mémorisation rapide
Les deux mesures, dans leurs deux textes fondateurs :
« עֲבוֹדַת כּוֹכָבִים אוֹ אֲשֵׁרָה שֶׁנִּשְׂרְפָה אֶפְרָהּ אָסוּר בַּהֲנָאָה. וְגַחֶלֶת שֶׁל עֲבוֹדַת כּוֹכָבִים אֲסוּרָה וְהַשַּׁלְהֶבֶת מֻתֶּרֶת מִפְּנֵי שֶׁאֵין בָּהּ מַמָּשׁ » רמב״ם הלכות עבודה זרה וחוקות הגויים פרק ז׳ הלכה י׳
« וְכָל שֶׁדָּבָר אָסוּר וְדָבָר מֻתָּר גּוֹרְמִין לוֹ הֲרֵי זֶה מֻתָּר בְּכָל מָקוֹם » רמב״ם הלכות עבודה זרה וחוקות הגויים פרק ז׳ הלכה י״ד
La troisième question est celle du seif 7, où le Mehaber dit lui-même pourquoi la double cause n’y joue pas :
« אֲפִילּוּ לְמַאן דְּאָמַר ״זֶה וָזֶה גּוֹרֵם מוּתָּר״, קְדֵירָה — אֲסוּרָה, דְּהָא קַבְּלָה בִּישּׁוּלָא מִקַּמֵּי דְּנִיתֵּן עֵצִים דְּהֶיתֵּירָא » (פסחים כ״ז ע״א)
| Seif | Clause | Psak | Nossei kelim |
|---|---|---|---|
| א | Braise et cendre de l’idole | Interdites | Taz ס״ק ב : de la Torah, même a posteriori · Beit Yossef : lekhathila seulement · Pit’hei Techouva ס״ק ב : selon l’origine |
| א | Flamme | Permise | Taz ס״ק ג : seulement détachée de la braise |
| ב | Abattage au couteau de l’idole | Permis | Chakh ס״ק ג : reste interdit lekhathila pour le goût absorbé |
| ב | Bête mourante | Interdite | Chakh ס״ק ו : toute la bête, sans rachat · Beit Yossef : doute, permis a posteriori |
| ב | Découpe de viande | Interdite ; permise si elle détruit | Chakh ס״ק ו : rachat requis pour la viande · ס״ק ז |
| ב | Rama : couteau neuf ou blanchi | Permis même lekhathila | Chakh ס״ק ה : à condition qu’il ait servi au culte |
| ג | Vêtement tissé à la navette | Interdit au profit | Chakh ס״ק ט : le rachat de la navette ne suffit pas, c’est tout le vêtement |
| ג | Mélangé à d’autres | Rachat à la mer Morte | Chakh ס״ק ח : sans mélange, pas de rachat ; mais vente au non-Juif hors valeur |
| ד | Four chauffé au bois interdit | Refroidir, puis rechauffer | Chakh ס״ק י : le refroidissement vaut comme un a posteriori |
| ד | Pain cuit sans refroidir, flambée en face | Interdit au profit | Chakh ס״ק י : le bois permis doit précéder le pain |
| ד | Braises retirées, cuisson à la chaleur | Permis selon le Mehaber | Chakh ס״ק י et Taz ס״ק ה, ח : interdit dans l’idolâtrie · Baer Hetev ס״ק י |
| ד | Rama : interdit d’alimentation seulement | Permis, flambée comprise | Le chevah etsim ne vaut que pour l’interdit de profit |
| ה | Vaisselles cuites au bois interdit | Interdites au profit | Chakh ס״ק י״א : on s’en sert sans cause permise · Taz ס״ק ז : petites poteries |
| ו | Pain cuit sur les braises | Permis selon le Mehaber | Chakh ס״ק י et Taz ס״ק ח : interdit dans l’idolâtrie |
| ז | Marmite : bois interdit puis permis | Interdite | Taz ס״ק ט : même pour l’avis indulgent, car chevah etsim |
| ח | Oisillons n’ayant plus besoin de leur mère | Permis | Rambam : l’achéra n’est pas leur base |
| ח | Œufs, oisillons dépendants | Interdits | Rachi : décret · Rambam : base · Raavad : croissance (Beit Yossef) |
| ח | Le nid | Permis | Chakh ס״ק ט״ו : ses branches viennent d’ailleurs |
| ח | Rama : la perche | Ne pas monter | Chakh ס״ק ט״ז : ne sauve que ce qui était permis · Taz ס״ק י״ב |
| ט | S’asseoir à l’ombre | Interdit | Chakh ס״ק י״ט : même une ombre très longue · ס״ק י״ז, י״ח |
| ט | Ombre de l’ombre | Interdite | Taz ס״ק י״ג : contre le Rambam, car la guemara est explicite |
| ט | Passer dessous, autre chemin existant | Interdit | Chakh ס״ק כ״ג : même en courant |
| ט | Passer dessous, sans autre chemin | Permis en courant | Chakh ס״ק כ : la course n’est pas requise · Baer Hetev ס״ק י״ח |
| ט | Rama : passer dans l’ombre | Permis | Ran (Beit Yossef) · Taz ס״ק י״ד |
| י | Maison d’idolâtrie : dedans, et face à l’entrée dans 4 amot | Interdit | Chakh ס״ק כ״א : mitsva de s’éloigner de 4 amot |
| י | Ombre par-derrière | Permise | Taz ס״ק ט״ו : la maison n’est pas faite pour l’ombre |
| י | Passage quand la voie précédait | Permis | Chakh ס״ק כ״ד : le « certains interdisent » ne porte que sur le début |
| י״א | Légumes sous l’achéra | Permis, même lekhathila | Chakh ס״ק כ״ה : le profit vient de lui-même (Ran) |
| י״א | Champ fumé, vache engraissée | Permis a posteriori | Chakh ס״ק כ״ו et Taz ס״ק ט״ז : lekhathila interdit · Taz ס״ק י״ז |
| י״ב | Arbre gardé pour la boisson de la fête | Interdit | Chakh ס״ק כ״ז : a fortiori si ses prêtres s’asseyent dessous |
| י״ג | Arbres stériles devant l’idole | Interdits | Chakh ס״ק כ״ח : ornement, et se tenir là est son emploi · Taz ס״ק י״ח contre le Rachba |
| י״ד | Bain public avec idole | Permis | Chakh ס״ק ל, ל״א : l’idole se tient dans la cour |
| י״ד | Si tel est son culte | Interdit | Le critère est l’usage, non la forme |
| ט״ו | Écouter, regarder | Interdit | Chakh ס״ק ל״ב : aussi l’odorat · ס״ק ל״ג : l’idole adorée, non les figures d’ornement |
| ט״ו | Rama : ce qu’on ne vise pas | Permis | Chakh ס״ק ל״ד : guemara explicite ; permis même si l’on pouvait partir, interdit si l’on vise |
Le texte imprimé avertit lui-même que les seifim 5, 6 et 7 sont la langue du Rambam écrite pour l’orla, où seul le mot « écorces d’orla » a été remplacé par « bois d’idoles ». Or l’orla a une braise permise, et l’idole une braise interdite : le seif 1 vient de le dire. De là toute la difficulté.
Le Chakh ouvre son ס״ק י en le disant tout net :
« באמת דברי הטור והמחבר ושאר פוסקים צריכין נגר להולמן » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק י)
et il pose la contradiction :
« אבל בעצי אליל שגחליה ואפרה אסורים איך יהא מותר בבישול ע״ג גחלים ובתנור חדש הא כולה גורם דאיסורא הוא ועצי איסור עדיין לא הלכו להם » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק י)
Le terouts qu’il a fini par trouver, dans la Tossefta d’Orla, qui met à part le bois d’achéra :
« שוב מצאתי אחר זמן רב בתוספתא פ״ק דערלה תנור שהסיקו בקליפי ערלה אם חדש יותץ אם ישן יוצן אפה ובשל בגחלי׳ מותר אפה בכולם (כלו׳ בכל איסורי הנאה שהוזכר שם) מותר חוץ מעצי אשרה עכ״ל מזה ראיה ברורה למה שכתבתי » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק י)
D’où sa conclusion, qui gouverne la lecture pratique des seifim 4 et 6 :
« אבל לפע״ד אפילו בחומו של תנור או ע״ג גחלים אסר הרמב״ם הכא באליל ודוקא בערלה שאפר׳ וגחלתה וכן חומו מותר חילק כן משא״כ באליל » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק י)
« ומסקנתו דלא כהמחבר אלא דגחלת של עבודת כוכבים אפי׳ בדיעבד אסורה וכ״פ הט״ז דאפי׳ בתנור ישן וגרף ממנו את כל האש ובישל או אפה בחומו של תנור אסור אף בדיעבד » (באר היטב יו״ד קמ״ב ס״ק י)
Le seif 11 permet par la double cause ; les seifim 3, 4 et 5 interdisent des choses qui semblent en être. Deux lectures s’opposent, et elles ne portent pas sur la même chose.
La thèse du Taz, dans son ס״ק ד :
« דכל מה שיש הכרח אל האיסור וא״א זולתו או אע״פ שיש ג״כ גורם דהיתר אסור בעבודת כוכבים מ״ה בתנור חדש שנגמר בעצי איסור ובפת שנאפה בעצי איסור בתנור ישן שא״א לפת להיות נאפה בלא עצים וכן בגד א״א להיעשות בלא כרכור על כן אסורים משא״כ בגינתא דאזדבל בזבל דעבודת כוכבים דהזבל משביח הקרקע » (ט״ז יו״ד קמ״ב ס״ק ד)
et sa conclusion :
« וכן נראה לע״ד ברור כשמש שיש להחמיר בזה וזה גורם הללו גבי עבודת כוכבים דמי ירים ראש להקל נגד מה שכתב הרא״ש בפי׳ וכן הרמ״ה והרמב״ם ולסמוך על פירוש דחוק ברמב״ם ולהקל » (ט״ז יו״ד קמ״ב ס״ק ד)
La réponse du Chakh, dans les Nekoudot HaKessef :
« האריך בדברים שאין בהן ממש דהדבר פשוט דכרכר דמתני׳ היינו בחד גורם » (נקודות הכסף יו״ד קמ״ב)
« אבל באמת הדברים ברורים ע״ש בש״ך באריכות ושם נתחוורו כשמלה » (נקודות הכסף יו״ד קמ״ב)
« משמע דוקא דיעבד אבל לכתחלה לא וכן בפרה שפטמה כו׳ משום דכל זה וזה גורם דמותר היינו דוקא דיעבד ואע״ג דכתב ריש הסעיף דמותר לזרוע כו׳ דמשמע אפילו לכתחלה שאני התם דבשעת זריעה אין כאן הנאה אלא אח״כ ממילא קאתי » (ט״ז יו״ד קמ״ב ס״ק ט״ז)
« ואף ע״ג דזה וז״ג אסור לכתחלה וכמ״ש בס״ק י׳ מכל מקום ירקות דהנאה דממילא אתי מותר אפילו לכתחלה. ר״ן » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק כ״ה)
Trois questions, trois ma’hlokot, et le Chakh tranche les trois.
| Question | Avis | Retenu |
|---|---|---|
| Faut-il un mélange ? | Rachi : non · le Ri : oui | Le Chakh suit le Ri (ס״ק ח) |
| Que porte-t-on ? | Rachi : la valeur du bois · le Ri : celle du pain entier | Le Ri (Tour) |
| Permis à la consommation ? | Razah : profit seulement · Rabbénou Yona et le Roch : aussi l’aliment | Le Roch, et le Chakh ס״ק י |
Les deux premières ma’hlokot, dans le Tour :
« ופירש״י דאפי׳ לא נתערב הפת באחרים ניתר על ידי פדיון ופירש עוד שא״צ להוליך לים המלח אלא דמי העצים ולא דמי כל הפת ור״י פי׳ שאין לו היתר בפדיון אא״כ נתערב הפת באחרים ולא סגי ליה בהולכת דמי העצים לבד אלא צריך להוליך דמי כל הפת » (טור יו״ד קמ״ב)
la troisième :
« כתב הרז״ה שאין להתיר באכילה ע״י הולכת הנאה לים המלח אלא בהנאה לבד וה״ר יונה כתב דאפי׳ באכילה נמי שרי ולזה הסכים א״א הרא״ש ז״ל » (טור יו״ד קמ״ב)
et la règle du Chakh :
« משמע שכל שלא נתערב לא מהני הולכת הנאה ליה״מ וכן גבי פת בסעיף ד׳ » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק ח)
« דיכול למכור הבגד והפת לעובד כוכבים חוץ מדמי איסור שבו כשהעובד כוכבים יחתוך הבגד והפת לפני הישראל בענין שא״א שימכרנו שוב לישראל אחר » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק ח)
Les quatre lettres suivent l’ordre du siman, du premier seif au dernier, et couvrent les quinze.
Sur le dernier piège, la ligne du Chakh :
« פי׳ באלילים עצמן שנעבדו אסור להסתכל בהן לראות נויין אבל צורות שנעשו לנוי ולא לעבוד מבואר בתו׳ והרא״ש דמותר » (ש״ך יו״ד קמ״ב ס״ק ל״ג)
| Seif | En un mot | Interdit / permis |
|---|---|---|
| א | Braise, cendre, flamme | Interdit |
| ב | Le couteau : abattre, découper, la bête mourante | Selon l’effet |
| ג | La navette et le vêtement | Interdit |
| ד | Le four, le pain, les braises retirées | Selon le moment |
| ה | Les vaisselles du potier | Interdit |
| ו | Le pain sur les braises | Permis (Mehaber) / interdit (Chakh, Taz) |
| ז | La marmite aux deux bois | Interdit |
| ח | Le nid, les œufs, les oisillons | Selon la dépendance |
| ט | L’ombre de l’achéra et le passage | Selon le chemin |
| י | L’ombre de la maison d’idolâtrie | Selon la face |
| י״א | Légumes, fumier, vesces | Permis |
| י״ב | L’arbre gardé pour la fête | Interdit |
| י״ג | Les arbres stériles | Interdit |
| י״ד | Le bain public | Permis |
| ט״ו | La musique et le regard | Interdit |
DAAT דעת — © 5786 / 2026 · Retour à l’accueil · Siman קמ״ב · ♥ Soutenir